Adaptación y cambio climático en la calidad y contenido fenólico de la uva Syrah y Cabernet Sauvignon

Palabras clave: Cambio climático, Producción agrícola, Fenoles, México

Resumen

Las altas temperaturas, la limitada disponibilidad de agua y las marcadas diferencias térmicas entre el día y la noche están alterando las condiciones ideales para el desarrollo de la vid. El objetivo de este trabajo fue analizar la adaptación y cambio climático (CC) en la calidad y contenido fenólico de la uva Syrah (S) y Cabernet Sauvignon (CS). Se seleccionó un viñedo en la región del Sauz dentro del estado de Chihuahua, México. Se registraron variables meteorológicas y se caracterizó la zona vinícola utilizando los índices Winkler con base en los registros de temperatura. Se evaluó el contenido mineral en la hoja por cromatografía, el pH, Sólidos Solubles (SS), Acidez Total (AT) y contenido fenólico en dos variedades de uva (S) y (CS). Los resultados indicaron un incremento de temperatura en el mes de Julio y por tanto un aumento en la tasa de evapotranspiración, siendo la variedad (S) la de mayor requerimiento hídrico y mayor contenido de compuestos fenólicos y SS. La variedad (CS) presentó el mayor contenido de macro y microelementos, un pH más alto por lo tanto una uva más acida. Finalmente se concluye que el incremento de temperaturas y baja humedad inciden en la acumulación de azúcares y la degradación de la acidez alterando los procesos fisiológicos y la calidad de la uva y por consiguiente del vino.

Descargas

La descarga de datos todavía no está disponible.

Biografía del autor/a

Yara Nohely Moncayo Nájera, Universidad Autónoma de Chihuahua, México

Docente. Facultad de Ciencias Agrotecnológicas. Universidad Autónoma de Chihuahua, México.

Damián Aaron Porras Flores , Universidad Autónoma de Chihuahua, México

Profesor. Facultad de Ciencias Agrotecnológicas. Universidad Autónoma de Chihuahua, México.

Esteban Sánchez Chávez , Centro de Investigación en Alimentación y Desarrollo

Centro de Investigación en Alimentación y Desarrollo, A.C. CIAD. Chihuahua, México.

Orlando Ramírez Valle, Instituto Nacional de Investigaciones Forestales, Agrícolas y Pecuarias INIFAP

Instituto Nacional de Investigaciones Forestales, Agrícolas y Pecuarias INIFAP. Campo Experimental La Campana-Sierra de Chihuahua, México.

María Antonia Flores Córdova, Universidad Autónoma de Chihuahua, México

Facultad de Ciencias Agrotecnológicas. Universidad Autónoma de Chihuahua, México.

Citas

Allen, R.G., Pereira, L.S., Raes, D., & Smith, M. (1998). Crop Evapotranspiration: Guidelines for Computing Crop Water Requirements. FAO Irrigation and Drainage Paper No. 56. FAO, Rome. Food and Agriculture Organization of the United Nations https://www.avwatermaster.org/filingdocs/195/70653/172618e_5xAGWAx8.pdf

Bloom, M., & Brundin, L. (2023). Klimatförändringens påverkan på vitikulturen i Priorat, Spanien: Vinaktörers upplevelser och klimatanpassningsstrategier [Tesis de licenciatura, Universidad de Gotemburgo]. GUPEA. https://hdl.handle.net/2077/78213

Cabello-Pasini, A., Macias-Carranza, V., & Mejía-Trejo, A. (2017). Efecto del mesoclima en la maduración de uva Nebbiolo (Vitis vinifera) en el Valle de Guadalupe, Baja California, México. Agrociencia, 51(6), 617-633. https://www.scielo.org.mx/pdf/agro/v51n6/1405-3195-agro-51-06-00617.pdf

Candar, S., Açıkbaş, B., Ekiz, M., Zobar, D., Korkutal, I., & Bahar, E. (2021). Influence of water scarcity on macronutrients contents in young leaves of wine grape cultivars. Ciência e Técnica Vitivinícola, 36(2), 104-115. https://www.ctv-jve-journal.org/articles/ctv/pdf/2021/02/ctv20213602p104.pdf

Crespo, J., Rigou, P., Romero, V., García, M., Arroyo, T., & Cabellos, J. M. (2018). Effect of seasonal climate fluctuations on the evolution of glycoconjugates during the ripening period of grapevine cv. Muscat à petits grains blancs berries. Journal of the Science of Food and Agriculture, 98(5),1803-812. https://doi.org/10.1002/jsfa.8656

Drappier, J., Thibon, C., Rabot, A., & Geny-Denis, L. (2019). Relationship between wine composition and temperature: Impact on Bordeaux wine typicity in the context of global warming. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 59(1),14-30. https://doi.org/10.1080/10408398.2017.1355776

Ferrer, M., Echeverría, G., Pereyra, G., Salvarrey, J., Arrillaga, L., & Fourment, M. (2018). Variación del clima de un Terroir y su consecuencia sobre la respuesta de la vid. In E3S Web of Conferences, 50, 01002, 6. EDP Sciences. https://doi.org/10.1051/e3sconf/20185001002

El Rayess, Y., Nehme, N., Azzi-Achkouty, S., & Julien, S. G. (2024). Wine Phenolic Compounds: Chemistry, Functionality and Health Benefits. Antioxidants, 13(11), 1312. https://doi.org/10.3390/antiox13111312

Godoy, C. A., & Irigoyen, A. (2025). Adaptación de variedades tintas de vid a la región Mar y Sierras (provincia de Buenos Aires, Argentina) bajo un escenario de cambio climático. Agronomía &Ambiente, 44(2),35-48. http://agronomiayambiente.agro.uba.ar/index.php/AyA/article/view/268/252

Gutiérrez-Gamboa, G., Díaz-Galvéz, I., Verdugo-Vásquez, N., & Moreno-Simunovic, Y. (2019). Leaf-to-fruit ratios in Vitis vinifera L. cv. “Sauvignon blanc”, “carmenère”, “cabernet Sauvignon”, and “syrah” growing in maule valley (Chile): Influence on yield and fruit composition. Agriculture, 9(8),176. https://doi.org/10.3390/agriculture9080176

Jackson, R. S. (2020). Wine science: Principles and applications (5th ed.). Academic Press. 1014 p. ISBN 978-0-12-816118-0

Jorqueta-Fontena, E., & Orrego-Verdugo, R. (2010). Impacto del calentamiento global en la fenología de una variedad de vid cultivada en el Sur de Chile. Agrociencia, 44(4),427-435. https://www.scielo.org.mx/scielo.php?pid=S140531952010000400003&script=sci_arttext

Kennedy, J. A. (2008). Grape and wine phenolics: Observations and recent findings. Ciencia e Investigación Agraria, 35(2), 77–90. https://doi.org/10.4067/S0718-16202008000200001

Larrauri, A., Núñez, O., Hernandez-Cassou, S., & Saurina, J. (2017). Determination of polyphenols in white wines by liquid chromatography: Application to the characterization of alella (Catalonia, Spain) wines using chemometric methods. Journal of AOAC International, 100(2), 323-329. https://doi.org/10.5740/jaoacint.16-0407

Lasanta, T., Baroja-Sáenz, C., Cortijos-López, M., Nadal-Romero, E., Martín, I., & García-Escudero, E. (2022). Estrategias de adaptación al cambio climático en el viñedo de la cuenca mediterránea: el caso del Rioja. Cuadernos de Investigación Geográfica, 48(1), 133-156. https://doi.org/10.18172/cig.5062

Iland, P., Dry, P., Proffitt, T., & Tyerman, S. (2011). The grapevine: From the science to the practice of growing vines for wine. Patrick Iland Wine Promotions. 2nd Edition.429p. https://agris.fao.org/search/en/providers/122672/records/67122688e08599c663a45106

Macías Carranza, V. A. (2022). Efecto del clima sobre las propiedades fisicoquímicas de la uva para vino en Baja California, México [Tesis de Doctorado, Facultad de Ciencias Marinas, Universidad Autónoma de Baja California]. Repositorio Institucional UABC. https://repositorioinstitucional.uabc.mx/bitstream/20.500.12930/9119/1/ENS094788.pdf

Moreno-Olivares, D., Paladines-Quezada, D. F., Gimenez-Bañón, M. J., Cebrían-Pérez, A., Bleda-Sánchez, J. A., Fernández-Fernandez, J. I., & Gil-Muñoz, R. (2023). Nuevas variedades descendientes de Monastrell adaptadas al cambio climático. In BIO Web of Conferences 56, 01036, 5. EDP Sciences. https://doi.org/10.1051/bioconf/20235601036

Naulleau, A., Gary, C., Prévot, L., & Hossard, L. (2021). Evaluación de estrategias de adaptación al cambio climático en la producción de vid: una revisión sistemática. Frontiers in Plant Science, 11, 607859. https://doi.org/10.3389/fpls.2020.607859

Prieto, J. A., Bustos Morgani, M., Gómez Tournier, M., Gallo, A., Fanzone, M., Sari, S., & Pérez Peña, J. (2024). Climate change adaptations of Argentine viticulture. In G. Gutiérrez Gamboa & M. Fourment (Eds.), Latin American Viticulture Adaptation to Climate Change: Perspectives and Challenges of Viticulture Facing up to Global Warming Springer Cham. 149–169 p. https://doi.org/10.1007/978-3-031-51325-1_10

Quénol, H., Neethling, E., Barbeau, G., Tissot, C., Rouan, M., Le Coq, C., & Le Roux, R. (2023). Adapting viticulture to climate change: Guidance manual to support winegrowers’ decision-making. HAL Open Science. 40 p. https://hal.science/hal-04210610

Quezada, C., Soriano, M. A., Díaz, J., Merino, R., Chandía, A., Campos, J., & Sandoval, M. (2014). Influence of soil physical properties on grapevine yield and maturity components in an ultic palexeralf soils, Central-Southern, Chile. Open Journal of soil science, 4(04), 127. https://doi.org/10.4236/ojss.2014.44016

Ramos, M. C., & Romero, M. P. (2016). Effects of soil characteristics and leaf thinning on micronutrient uptake and redistribution in'Cabernet Sauvignon'. VITIS-Journal of Grapevine Research, 55(3), 113-120. https://doi.org/10.5073/vitis.2016.55.113-120

Romero, P., Gil-Munoz, R., del Amor, F. M., Valdés, E., Fernández, J. I., & Martinez-Cutillas, A. (2013). Regulated deficit irrigation based upon optimum water status improves phenolic composition in Monastrell grapes and wines. Agricultural Water Management, 121, 85-101. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2013.01.007

Ribéreau-Gayon, P., Glories, Y., Maujean, A., & Dubourdieu, D. (2021). Handbook of Enology, volume 2: The chemistry of wine stabilization and treatments. John Wiley & Sons Ltd. 441 p. https://doi.org/10.1002/9781119584681

Ruiz-García, L., Fernández-Fernández, J. I., Martínez-Mora, C., Moreno-Olivares, J. D., Giménez-Bañón, M. J., Fernández-López, D. J., ... & Gil-Muñoz, R. (2023). Characterization of New Grapevine Varieties Cross-Bred from Monastrell, Authorized for Winemaking in the Warm Region of Murcia (South-Eastern Spain). Horticulturae, 9(7), 760. https://doi.org/10.3390/horticulturae9070760

Santander Racines, A. B., Rodríguez Santos, E. M., Toapanta Custode, C. D., & Suárez Carrillo, R. A. (2022). La Vitis vinifera, un caso de estudio en el viñedo Chaupi Estancia, provincia de Pichincha. Siembra, 9(2), 3731. https://doi.org/10.29166/siembra.v9i2.3731

Santos, J. A., Fraga, H., Malheiro, A. C., Moutinho-Pereira, J., Dinis, L. T., Correia, C., & Moriondo, M. (2020). A review of the potential climate change impacts and adaptation options for European viticulture. Applied Sciences, 10(9), 3092. https://doi.org/10.3390/app10093092

SAS Institute Inc. (2009). SAS/STAT® 9.2 User’s Guide. SAS Institute Inc.

Valenzuela Solano, C., Ruiz Corral, J. A., Ramírez Ojeda, G., & Hernández Martínez, R. (2014). Efectos del cambio climático sobre el potencial vitícola de Baja California, México. Revista Mexicana de Ciencias Agrícolas, 5(10), 2047-2059. https://www.scielo.org.mx/pdf/remexca/v5nspe10/2007-0934-remexca-5-spe10-2047-en.pdf

Van Leeuwen, C., Roby, J. P., & De Rességuier, L. (2018). Soil-related terroir factors: A review. OENO one, 52(2), 173-188. https://doi.org/10.20870/oeno-one.2018.52.2.2208

Van Leeuwen, C., Destrac-Irvine, A., Dubernet, M., Duchêne, E., Gowdy, M., Marguerit, E., ... y Ollat, N. (2019). An update on the impact of climate change in viticulture and potential adaptations. Agronomy, 9(9), 514. https://doi.org/10.3390/agronomy9090514

Van Leeuwen, C., & Darriet, P. (2016). The impact of climate change on viticulture and wine quality. Journal of Wine Economics, 11(1), 150–167. https://doi.org/10.1017/jwe.2015.21
Publicado
2026-01-08
Cómo citar
Moncayo Nájera, Y. N., Porras Flores , D. A., Sánchez Chávez , E., Ramírez Valle, O., & Flores Córdova, M. A. (2026). Adaptación y cambio climático en la calidad y contenido fenólico de la uva Syrah y Cabernet Sauvignon. Revista De La Universidad Del Zulia, 17(48), 4-21. https://doi.org/10.5281/zenodo.18188442